اخلاق و فضائل

بحثی درباره گریبان چاک زدن

از روایاتی که در مرگ ابوجعفر سید محمد، برادر حضرت، و در مرگ پدرش ذکر کردیم به دست میآید که آن امام در مصیبت از دست دادن برادر و پدرش گریبان جامهی خویش را پاره کرد. مردم به او اعتراض کرده و گفتند ما هیچ امامی را ندیدهایم که در غم از دست دادن بستگانش چنین کرداری انجام دهد و از هیچ شخصیتی نشنیدهایم که چنین کرداری جایز باشد؛ بویژه صدور این فعل از شخصی که مدعی امامت و زعامت مردم عصر خویش است، امری بعید است. [ صفحه ۴۴] کشی در این باره میگوید: خرج ابومحمد علیهالسلام فی جنازه ابیالحسن علیهالسلام و قمیصه مشفوق، فکتب الیه ابوعون الابرش قرابه نجاج بن سلمه: من رایت او بلغک من الائمه شق ثوبه فی مثل هذا؟ [۶۷] . ابومحمد به همراه جنازهی پدرش بیرون آمد در حالی که پیراهن او پاره شده بود و ابوعون ابرش در همین باره به امام نوشت: کدام یک از ائمه را دیدی یا از کدام یک از آنها به تو خبر رسیده که در چنین مصیبتی گریبان خویش را پاره کند؟ حال جای این پرسش باقی است که آیا گریبان چاک کردن از نظر شرعی جایز است و آیا این کار از آن پیشتر نیز پیشینه داشته یا از ویژگیهای این امام علیهالسلام بوده است؟ در پاسخ این پرسش باید گفت که این کردار در مصیبت از دست دادن پدر و برادر جایز است و دارای پیشینه هم بوده است. شیخ طوسی (ره) در این باره میگوید: سئل حنان بن سدیر عن ابیعبدالله علیهالسلام عن رجل شق ثوبه علی ابیه و علی امه و علی اخیه و علی قریب له، فقال علیهالسلام لاباس بشق الجیوب. قد شق موسی بن عمران علی اخیه هارون علیهالسلام و لا شیء فی اللطم علی الخدود سوی الاستغفار و التوبه و قد شققن الجیوب و لطمن الخدود الفاطمیات علی الحسین بن علی علیهالسلام و علی مثله تطلم الخدود و شقق الجیوب [۶۸] یعنی حنان از امام صادق پرسید که مردی در مصیبت از دست دادن پدر و مادر و برادر و بستگانش گریبان خویش را چاک زده است؛ آیا این کردار جایز است؟ حضرت فرمود: ایرادی در این کار نیست؛ زیرا که موسی بن عمران علیهالسلام در غم برادرش، هارون، چنین کرده است. و دیهی لطمه زدن بر صورت استغفار و توبه است. و همانا فرزندان فاطمه علیهاالسلام در مصیبت واقعهی کربلا گریبانها چاک زدند و لطمهها بر صورت خویش زدند و بدین صورت یقه چاک زدن و لطمه بر صورت وارد ساختن جایز است. و باز کشی (ره) میگوید: کتب ابوعون الابرش قرابه نجاج بن سلمه الی ابیمحمد علیهالسلام: ان الناس قد استوحشوا من شق ثوبه علی ابیالحسن علیهالسلام. فقال علیهالسلام یا احمق و ما انت و ذاک؟ قد شق موسی علی هارون علیهالسلام [۶۹] . ابوعون ابرش به امام عسکری علیهالسلام نوشت که مردم از گریبان چاک زدنش در مصیبت از دست دادن پدر، ابراز بیزاری و دلتنگی کردند و این کردار را ناپسند دانستند. امام در [ صفحه ۴۵] پاسخ نوشت کهای نادان، تو چه میدانی و چگونه این کردار را درک میکنی؟ به تحقیق موسی علیهالسلام در غم فقدان برادرش، هارون، چنین کرد. نکتهها ۱- از روایات چنین برگرفته میشود که حضرت موسی علیهالسلام در غم برادرش گریبان جامهاش را پاره کرده و عقیلهی بنیهاشم نیز در رویداد کربلا چنین کردند. پس این کردار پیشینهی تاریخی داشته است. ۲- این کردار فعل حرام نیست؛ چرا که اگر کرداری حرام و نامشروع بود هیچ گاه اهل بیت علیهالسلام دست به چنین کرداری نمیزدند. ۳- در جوابی که حضرت برای ابوعون نوشتند او را با واژهی نادان مورد خطاب قرار دادند. ممکن است کسی بگوید صدور چنین کلمهای از امامی که معدن ادب و کمال است، امری جایز نبود؛ بویژه آنکه او در مقام پرسش از حضرت بود نه در مقام توهین. در پاسخ این سخن باید بگوییم که امام بر پایهی شناختی که از این شخص داشتند او را چنین مورد خطاب قرار دادند تا به او و دیگر همدستانش بفهمانند که امام از درون دلهایشان آگاه است و میداند که اعتراض آنها برضد امام از منبع و منشا درستی برخوردار نبوده، آنها صرفا برای موضعگیری در برابر حضرت دست به اعتراض زدهاند. شاهد این گفتار ما کلام امام علیهالسلام است که در پاسخ به ابرش چنین فرمود: و منهم من یولد مومنا و یحیی مومنا و یموت کافرا و انک لاتموت حتی تکفر و یتغیر عقلک [۷۰] . یعنی ای ابوعون برخی از مردم مومن به دنیا میآیند و مومن زندگی میکنند، ولی در حالت کفر از دنیا میروند ون براستی که تو نخواهی مرد تا اینکه کافر گردی و خرد خود را از دست بدهی. پس با این کلام صریح امام دربارهی او، کاملا روشن خواهد شد که خطاب «نادان» به او خطابی ناپسند نبوده است. چه نادانیای بالاتر از اینکه انسان در برابر امام خویش به عنوان اعتراض قد علم کند، به طوری که به مرور ایام کافر بشود و با خسران از دنیا برود. ۴- بر این پایه، فقهای شیعه هم حکم به جواز این کردار دادهاند. همان گونه که صاحب [ صفحه ۴۶] جواهر (ره) میگوید: از استدلال حضرت صادق علیهالسلام به گریبان چاک زدن حضرت موسی علیهالسلام در فقدان برادرش و همچنین از روایت مرسلی که منجر به فتوای اصحاب است، چنین برگرفته میشود که گریبان چاک کردن پدر و برادر جایز است؛ بخصوص آنکه کردار حضرت عسکری علیهالسلام در اندوه از دست دادن پدرش دال بر این مطلب است. بلکه بعید نیست که از باب تاسی به اهل بیت علیهمالسلام به استحباب این کردار قایل بشویم [۷۱] . ۵- از تتبع و بررسی در فتاوی به دست میآید که گریبان چاک زدن فقط در مصیبت پدر و برادر جایز است نه در مورد اشخاص دیگر. و آنچه در روایت حنان بن سدیر در جواز این کردار در اندوه مادر و دیگر بستگان آمده بود، صحت ندارد؛ چرا که سیرهی عملی امام علیهالسلام و اهل بیت خلاف این مطلب را بیان میکند و لذا این روایت «معرض عنه» فقها است و همهی فقها این کار را در غم از دست دادن پدر و برادر جایز دانستهاند. [ صفحه ۴۹]
برگرفته از کتاب زندگی امام حسن عسکری علیه السلام نوشته آقای علی اکبر جهانی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *